Bir çağa damgasını vuran bir şahsiyet olan nizamül mülk Selçuklu devletinin adeta siyasi mimarı gibidir.
Her büyük medeniyetin arkasında müthiş inşa ve ıslah hareketi vardır. O inşa hareketi ve seferberliğin başında fevkalade çaba ve gayretiyle devlete nizam, millete nizamiye medreseleri inşa eden büyük deha nizamül mülk bulunmaktadır.
O islamin yıldızının parlamasi için kılıçların şakırtısı kadar kalemlerin pıriltısı olması gerektiğine inanmıştı. Zira o kuran’dan aldığı dersle ferdin hayatındaki nizam kadar toplumun, milletin ve devletin de hak üzere bir nizam ile yürüyeceğini biliyordu. Bunun için hakka adanmış fedailer yetiştirdiği gibi, hakikatdâr alimler yetişmesi için çalıştı. ” Mümin olanlar, o kimselerdir ki, onlar Allah’a Resulüne İman ettiler sonra hiçbir şüpheye kapılmadan Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla mücadele ettiler. işte onlar sâdık olanların ta kendileridir. (Hucurat 15) buyrulduğu üzere hak davasına canı pahasına devam etti. Bununla birlikte içinde bulunduğu dönemde ümmet içinde bâtınî fitnesi hem zihinleri, hem toplumu ifsat ediyordu. Ehli sünnete düşmanlık o dereceye vardı ki ,artık hasan sabbahin fedaileri ile kıyıcı timler seri cinayetler işliyorlardı , böylece sayıları elliye varan devlet adamı öldürdüler. Tüm bunlara karşı siyasi strateji içinde güçlü istihbarat ağı kuran nizamül mülk bir yandan medresede onlarla ilmi mücadele edecek alim yetişmesini bir yandan da hücumlara karşı karatuğlar teşkilatını kurarak büyük bir mücadeleye başladı.
İşte medreselerin başında islamin delili ünvanına sahip imam Gazali ilmi ile İslam’ın bir çok sorunlarına ve hastalıklarına neşter vuruyor hemde bâtınîlik gibi sapkin itikatlarla azami derecede mücadele ediyordu. Zira her asırda İslam’ın dertlerine derman bulacak, marazlarını izale edecek cerrah misal hakikat adamları gelmiştir. O zamanda manevi himmetiyle onlara yol gösteren, kalpleri hazırlayan Yusuf Hemedanî hazretlerini de unutmamak lazım.
Bunun yanında nizamül mülk kendi iç dünyasında sık sık manen seyahat eder, hadiseler arasında bağlantı kurar, formüller geliştirir,tüm eşya üzerinde hikmeti bulur ve hikmetten aldığı ilham ve ders ile hüküm çıkarırdı.
Nizamül mülk devletin ödeneğinden yüklü miktar medrese talebeleri ve ilim ehline harcama yapıyordu.Bunlar devlet ve milletin sağlam temeller üzerine bina edilmesi daha önemlisi bu temeller üzerinde İslam medeniyeti yükselmesi ve dağınık olan İslam milletlerinin ittihat etmesiyle birlik sağlanması içindi. Nispeten İslam birliği sağlandı ve bir çok fetihler yapıldı.
Ancak onun hayatı saray içindeki fitnelerin ve dışarıdan gelen onun hakkında yalanların sonunda ve tehdit edildiği alamut fedaileri tarafından şehit edilmesi ile sonuçlandı. O bu yolda bir değil bin can verecek ruh ufkunda idi. Nihayet rızası için titrediği kalbiyle Allah’a kavuştu.
Bizim bu günde ondan içtimai ve siyasi hayatımızindaki çıkmazlara karşı alacağımız dersler ,Hakkın, adaletin İslam birliğinin oluşmasında okumamız gereken nice hikmet ve hükümler vardır.
Rabbim köklerimizden yeşermeyi ve dirilmeyi nasip etsin.